Charakterystyka zaburzeń w rozwoju mowy i komunikacji językowej typowych w przebiegu autyzmu

Jedną z podstawowych cech typowych dla osób autystycznych jest obniżony poziom komunikacji, zarówno werbalnej jak i niewerbalnej. Z jednej strony opóźniony jest ich rozwój językowy, z drugiej zaś zauważalne są duże problemy w wykorzystaniu posiadanych umiejętności w procesie komunikowania się. Opóźnienie w rozwoju mowy może być nasilone w różnym stopniu, może się więc wahać od kilkumiesięcznego opóźnienia w przyswajaniu słów, aż do całkowitej niezdolności do ich produkowania.

Zdaniem wielu autorów, w tym T. Gałkowskiego "[...] przyczyną rozpoznawalnych zaburzeń komunikacyjnych u dzieci autystycznych są prawdopodobnie zaburzenia percepcji słuchowej i brak rozumienia ograniczające rozwój mowy. Na skutek utrudnionego procesu analizy i syntezy słuchowej oraz przetwarzania bodźców słuchowych, mowa ludzka odbierana jest przez nie jako słabo zróżnicowany szum lub potok foniczny, nie zawierający w sobie żadnego ładunku informacyjnego. Wskutek braku kontroli słuchowej napływających informacji, dziecko autystyczne nie jest w stanie ich uporządkować i wykorzystać do tworzenia programu językowego."

Podstawowe deficyty językowe dostrzegane w komunikacji dzieci dotkniętych autyzmem można ująć w trzech kategoriach. Kategorie te, wraz z najbardziej charakterystycznymi symptomami przedstawione zostały w poniższej tabeli.

Tabela 1. Deficyty językowe w komunikowaniu się dzieci autystycznych.

Deficyty ilościowe
Deficyty jakościowe Deficyty w pragmatycznym (społecznym, sytuacyjnym) użyciu języka

Brak mowy - z brakiem gestykulacji- z elementarną gestykulacją

Opóźnienie mowy
- krótkie (miesięczne)
- długotrwałe (wieloletnie)

Ograniczona mowa -tylko łańcuch: bodziec- reakcja-bardziej zaawansowane, ale ograniczone posługiwanie się mową

Echolalia
-natychmiastowa (bezpośrednia)
-odroczona (łagodna)  

Odwracanie zaimków
Neologizmy  
Metaforyczne użycie języka 
Nieodpowiednie uwagi  
Język stereotypowy  
Wady artykulacyjne

Niezdolność do naprzemiennego wypowiadania się
Brak komunikowania się w stosunku do dorosłych,
Niezdolność do symbolicznego użycia przedmiotów  
Słabe używanie prozodii dla wyrażania zamiaru,
Słabe wykorzystanie bodźców wzrokowo -twarzowych dla metakomunikacji (mimika, gesty)

 Źródło: M.M. Konstantareas, E.B. Blackstock, C.D. Webster, Autyzm, KTA, Warszawa 1992, s. 73.

 

P. Menyuk ze względu na rozwój językowy podzieliła dzieci autystyczne na trzy grupy:

"[...] - te, które w ogóle nie przyswoiły sobie języka ustnego;

  • dzieci z echolalią oraz posługujące się językiem metaforycznym i neologizmami, które przyswoiły sobie ogniwo: bodziec - reakcja;
  • dzieci, które są w stanie dojść do pewnych uogólnień oraz potrafią przypomnieć sobie pewne struktury językowe, lecz u których zaawansowane umiejętności tylko częściowo odpowiadają wymaganiom poprawnego użycia języka."


Spośród całej populacji osób autystycznych około 30% w ogóle nie mówi. Znaczna część z nich nie używa przy tym gestów ani mimiki w celu zrekompensowania braku tej funkcji. U pozostałych 70% autystów występują albo znaczne opóźnienia w nabywaniu funkcji mowy, albo też poważne zaburzenia językowe.

U mówiących dzieci autystycznych bardzo często występuje echolalia, czyli "[...] słowa lub wyrażenia, które dziecko powtarza jak echo, zaraz po ich usłyszeniu lub jakiś czas później." M. Strzyżewski definiuje echolalię jako "[...] rodzaj zaburzeń treści mowy, w następstwie zaburzeń treści myślenia, który polega na powtarzaniu słów i zdań wypowiedzianych przez inne osoby z otoczenia (jak echo) z zasłyszaną intonacją." U małego dziecka (do 3 roku życia) echolalia traktowana jest jako zjawisko normalne, ściśle związane z rozwojem mowy. Pojawia się na etapie gaworzenia (od 2 do 9 miesiąca życia) pełniąc funkcję naśladowczą. Przejawia się więc jako skłonność do powtarzania złożonych dźwięków nie posiadających jeszcze znaczenia. Zdaniem J. Błeszyńskiego "[...] echolalia jest etapem rozwoju mowy, w którym dziecko poprzez obserwację i naśladowanie najbliższego otoczenia nabywa umiejętności odtwarzania ruchów mownych oraz fraz." U prawidłowo rozwijających się dzieci okres mowy echolalicznej kończy się około 3 roku życia, u dzieci dotkniętych autyzmem utrzymuje się ona jednak często dalej przeradzając się w zjawisko patologiczne, które może się manifestować w trzech postaciach:

  • jako echolalia bezpośrednia polegająca na natychmiastowym powtarzaniu usłyszanych słów lub zdań;
  • w formie echolalii odroczonej (pośredniej, odwleczonej) polegającej na powtarzaniu długich wypowiedzi, całych zdań lub słów po pewnym czasie od ich usłyszenia (w kilka minut, godzin, miesięcy a nawet lat później);
  • w postaci echolalii funkcjonalnej lub łagodnej, gdy "[...] w mowie dziecka występuje dużo oddzielnych wyrazów, które są związane z poszczególnymi sytuacjami, zainteresowaniami dziecka. Jeśli dziecko autystyczne zdolne jest do użycia echolalii w sposób adekwatny i prowadzi prosty dialog, uznajemy to za bardzo duży sukces w komunikacji."


O ile czynniki wpływające na echolalię odroczoną są dotychczas niejasne, o tyle echolalia natychmiastowa związana jest, według wielu badaczy, ze zrozumiałością dla dziecka bodźca werbalnego. Okazuje się bowiem, że jeśli dziecku z mową echolaliczną przedstawimy bodziec, na który zna odpowiedź, najprawdopodobniej udzieli ono prawidłowej odpowiedzi. Jeśli zadamy mu jednak pytanie, na które nie potrafi odpowiedzieć, prawdopodobnie powtórzy cały lub część bodźca.

W mowie echolalicznej słowa, zwroty czy wypowiedzi powtarzane są z intonacją identyczną lub bardzo zbliżoną do oryginału, zachowującą właściwe dla wypowiedzi przebiegi melodyczne. W mowie dziecka autystycznego echolalię określa się jako przechowywanie elementów słuchowych z otoczenia, co umożliwia odtwarzanie właściwych fraz odpowiednio do sytuacji. T. Gałkowski jest zdania, że "[...] wypowiedzi echolaliczne mogą być swoiście zarejestrowanymi przez dziecko doświadczeniami, nabytymi podczas wydawania przez dorosłego poleceń podniesionym głosem. Dziecko, które w tej sytuacji może wydawać się bierne i obojętne, zapisuje te silne doświadczenia w swojej świadomości, co umożliwia mu później reaktywowanie zapamiętanych fraz." J. Błeszyński traktuje z kolei echolalię jako "[...] jedną z form wypowiedzi, która poprzez odpowiednie ustrukturyzowanie może pomóc w nawiązaniu komunikacji z dzieckiem. Należy się w niej dopatrywać raczej sposobu wyrażania swojego stosunku do otoczenia, aniżeli bezmyślnego, bezwolnego powtarzania zasłyszanych fraz. Mowa echolaliczna u dzieci z autyzmem nie jest więc schorzeniem, ale przedłużeniem kształtowania się etapów rozwoju mowy lub wiążę się z trudnościami wynikającymi z braku przekształcenia umiejętności werbalnych na wyższy poziom."

Zjawiskiem typowym w mowie dzieci autystycznych jest brak transpozycji zaimków osobowych. Dzieci te mówią o sobie w drugiej lub trzeciej formie bądź używają imienia. Dawniej uważano, że takie odwracanie zaimków jest związane z zaburzonym postrzeganiem własnej osoby. Obecnie jednak przyjmuje się, że zjawisko to jest objawem także innych niż autystyczne zaburzeń rozwojowych i wiąże się z ogólnym zahamowaniem rozwoju.

Zaznaczają się też duże trudności w opanowaniu struktur gramatycznych, co następuje zwykle dopiero po ukończeniu 10 roku życia. Dzieci autystyczne mają trudności w prawidłowym stosowaniu rodzajników oraz posługiwaniu się odmianami czasowników a także w poprawnym budowaniu zdań i dłuższych wypowiedzi.

Innym objawem autyzmu są stereotypie słowne, czyli "[...] słowa lub zdania wypowiadane (samorzutnie lub w odpowiedzi na pytania) zawsze w sposób niemal identyczny, przez co jakby zautomatyzowany." Wiążą się one z zaburzeniem toku i treści myślenia.

Specyficzną cechą mowy w autyzmie jest kompulsywne zadawanie pytań. Autysta zafiksowany, czyli nadmiernie skoncentrowany na jakimś temacie powtarza wielokrotnie te same pytania sprawiając wrażenie, jakby nie słyszał lub nie rozumiał udzielanych mu odpowiedzi. W opinii niektórych badaczy zjawisko to może być formą obronnego zachowania dziecka przed niezrozumiałym dla niego, wywołującym lęk światem zewnętrznym.

U autystów o wyższym poziomie funkcjonowania poznawczego częsta jest tendencja do powtarzania rzadziej występujących, obco brzmiących słów, mimo braku rozumienia ich znaczenia. Często współwystępują przy tym neologizmy, czyli samodzielnie tworzone nowe konfiguracje słowne nie występujące w danym języku a wykorzystywane w rozmowie.

Ze względu na brak odpowiedniej ilości badań trudno jest uzyskać wiarygodne dane dotyczące specyfiki fonologicznego systemu dźwiękowego języka dzieci autystycznych. Wśród nielicznych badaczy, którzy podjęli ten problem byli L. Walk i M.L. Edwards. Wyniki ich badań "[...] ukazały specyficzne zaburzenia w tym zakresie wynikające z nieadekwatnego poziomu mechanicznego narządów fonacyjnych i artykulacyjnych. Często u badanych dzieci nie występowały głoski trące, zwarto-szczelinowe oraz płynne "r", w zasobie dźwiękowym wystąpiły zaś specyficzne charakterystyczne dźwięki tylko w tej grupie zaburzeń. Dźwięki te były często mieszane i nieadekwatnie odbierane względem prawidłowego wzorca. Dzieci z autyzmem w sposób ograniczony używały przeciwstawnych cech dystynktywnych (t-d, p-b, k-g)." Nieco inne wyniki otrzymał J. Błeszyński, który oceniając funkcjonowanie układu artykulacyjnego u dzieci autystycznych, nie zauważył istotnych zmian anatomicznych czy fizjologicznych, które uniemożliwiałyby bądź utrudniały im komunikację. Wskazał natomiast na obniżoną sprawność motoryki mięśni języka, warg i policzków (dyspraksja oralna), która determinowała prawidłowość i wyrazistość artykułowanych dźwięków.

Często występującym zjawiskiem są zakłócenia warstwy suprasegmentalnej przekazu, czyli prozodii mowy. Przejawami tego są: brak odpowiedniej intonacji, prawidłowej modulacji głosu, zaburzenia rytmiki wypowiedzi, brak płynności mowy, przerwy i skandowanie. Monotonia własnych produkcji słownych silnie kontrastuje ze zdolnością dzieci autystycznych do zachowania rytmu i melodii tekstu echolalicznego. Zdarza się też, że mowa jest przesadnie szybka i głośna.

Niezwykle dużą trudność sprawia osobom autystycznym formułowanie wypowiedzi werbalnych. Dzieci te "[...] rzadziej wypowiadają się spontanicznie oraz inicjują rozmowę, a także częściej wybierają jakiś szczególny temat konwersacji i nie pozwalają go zmienić. Gorzej wykorzystują język do przekazywania informacji i mają trudności z komunikowaniem swoich myśli, potrzeb i uczuć."

Biorąc pod uwagę dynamikę nieprawidłowości mowy w autyzmie, H. Jaklewicz wyodrębniła dwie grupy autystów o różnym obrazie zaburzeń mowy:

  • Dzieci z wczesnym rozwojem autyzmu, czyli do 12 miesiąca życia, u których nieprawidłowości ujawniają się już w okresie noworodkowym, kiedy dziecko nie reaguje na głos matki, nie używa swojego głosu w celu zwrócenia na siebie uwagi, nawiązania kontaktu społecznego i wyrażania emocji, ani też nie podejmuje prób komunikacji niewerbalnej. Część z tych dzieci pozostaje mutystyczna do końca życia. Są u nich słabo wyrażone lub nie występują wokalizacja odruchowa i gaworzenie. Występująca u nich rzadko echolalia bezpośrednia dotyczy powtarzania zazwyczaj pierwszych lub ostatnich sylab wyrazu. Rozumienie mowy jest lepsze niż mowa czynna, która pozostaje na etapie wokalizacji odruchowej, w miarę dorastania pojawiają się proste formy przekazu niewerbalnego, około 5 roku życia mogą pojawić się pierwsze słowa, które nie służą komunikacji interpersonalnej.
  • Dzieci z późnym rozwojem autyzmu (po 12 miesiącu życia), które początkowo przechodzą przez kolejne fizjologiczne okresy rozwoju mowy. Mogą więc budować proste wyrażenia słowne a mowa służy im do komunikacji interpersonalnej. Jednak, wraz z początkiem rozwoju autyzmu następuje szybki regres mowy. Dziecko przestaje formułować proste zdania posługując się pojedynczymi słowami, które w coraz mniejszym stopniu służą komunikacji społecznej. Pojawia się echolalia odwleczona i bezpośrednia a równolegle obserwuje się zanik komunikacji pozawerbalnej.


Specyficzną cechą dzieci autystycznych są także duże problemy w rozumieniu oraz wyrażaniu komunikatów niewerbalnych. Najprawdopodobniej na skutek nieumiejętności budowania normalnych, opartych na empatii więzi z innymi ludźmi, autyści mają ogromne trudności w rozumieniu informacji przekazywanych za pomocą gestów, mimiki i ekspresji twarzy oraz intonacji głosu. Zdaniem E. Minczakiewicz "[...] u dzieci tych nie występują gesty służące kompensacji zachowań o charakterze werbalnym, uzupełniające bądź zastępujące wypowiedzi słowne. Ponadto wiele komunikatów werbalnych wzmacnianych różnymi środkami niewerbalnymi (mimika, gesty, balansowanie ciałem) ma często charakter wyłącznie autostymulacyjny, pozbawiony intencjonalnej komunikacji." Zwraca się również uwagę na zaburzenia ekspresji emocji w autyzmie, przy czym obecnie dominuje przekonanie, iż to uczucia przeżywane przez dzieci autystyczne są wielokrotnie nieadekwatne do sytuacji, a nie, że nieprawidłowa jest ich ekspresja.

 

Opracowała

Lipka Magdalena
Terapeuta Zaburzeń Mowy

E. Minczakiewicz, Rozwój umiejętności komunikacyjnych dzieci autystycznych, (w:) Szkoła Specjalna 1998/2, ss. 67-68.

M.M. Konstantareas, E.B. Blackstock, C.D. Webster, Autyzm, Warszawa 1992, ss. 78-79.

S. Baron-Cohen, Autyzm. Fakty, Kraków 1997, s. 51.

W. Strzyżewski, Zaburzenia mowy i języka w schorzeniach psychiatrycznych, (w:) A. Pruszewicz, Foniatria kliniczna, Warszawa 1992, s. 285.

J. Błeszyński, Mowa i język dzieci z autyzmem, Słupsk 1998, s. 47.

L. Bobkowicz-Lewartowska, Autyzm dziecięcy - zagadnienia diagnozy i terapii, Kraków 2000, s. 61.

L. Bobkowicz-Lewartowska, Autyzm dziecięcy - zagadnienia diagnozy i terapii, Kraków 2000, ss. 61-62.

J. Błeszyński, Mowa i język dzieci z autyzmem, Słupsk 1998, s. 84.

T. Gałkowski, Autyzm, (w:) T. Gałkowski, T. Tarkowski, T. Zaleski, Diagnoza i terapia zaburzeń mowy, Lublin 1993, s. 176.

J. Błeszyński, Mowa i język dzieci z autyzmem, Słupsk 1998, s. 55.

E. Pisula, Autyzm - fakty, wątpliwości, opinie, Warszawa 1993, s. 62.

L. Bobkowicz-Lewartowska, Autyzm dziecięcy - zagadnienia diagnozy i terapii, Kraków 2000, s.62.

Szczecińskie Stowarzyszenie Pomocy Autystom

Szczecin, ul. Tkacka 55
tel/fax 91 46 13 205
Organizacja Pożytku Publicznego
KRS 0000099659

Specjalny Dzienny Ośrodek Terapeutyczno-Edukacyjno-
Wychowawczy Dla Dzieci i Młodzieży
z Autyzmem "RAZEM"

Szczecin, ul. Tkacka 55
tel/fax 91 46 13 205

Przedszkole dla Dzieci z Autyzmem "Słoneczna Dolina"

ul. Panieńska 46
70-535 Szczecin
tel./fax 91 813 72 52
tel. kom. 519 780 870
OPP Gryf Gryf Fundacja Auchan UE